Maszyny i urządzenia stanowią składniki mienia różne od nieruchomości, które sklasyfikowane są do celów rachunkowości jako środki trwałe.

Środek trwały zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 15 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości, to rzeczowe aktywa trwałe i zrównane z nimi, o przewidywanym okresie ekonomicznej użyteczności dłuższym niż rok, kompletne, zdatne do użytku i przeznaczone na potrzeby jednostki, do których zalicza się w szczególności:

• nieruchomości – w tym grunty, prawo użytkowania wieczystego gruntu, budowle i budynki, a także będące odrębną własnością lokale, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego oraz spółdzielcze prawo do lokalu użytkowego,
• maszyny, urządzenia środki transportu i inne rzeczy,
• ulepszenia w obcych środkach trwałych,
• inwentarz żywy.

Środkiem trwałym jest co do zasady składnik aktywów posiadający postać rzeczową (materialną). Jednak w przypadku niektórych składników aktywów trwałych jednostka musi rozstrzygnąć, czy stanowią one środek trwały, czy wartość niematerialną i prawną.

Środek trwały stanowią także rzeczowe prawa majątkowe w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego, takie jak: prawo wieczystego użytkowania gruntu, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego, spółdzielcze prawo do lokalu użytkowego. Nie zalicza się jednak do środków trwałych takich rzeczowych praw majątkowych, jak: służebność przesyłu, służebność gruntowa, służebności osobiste, hipoteka, zastaw oraz użytkowanie.

W określonych przypadkach w wartości początkowej środków trwałych ujmowane są także nakłady na składniki niematerialne, co wynika z ich istoty lub charakteru ich powiązania ze środkiem trwałym. W szczególności, w przypadku oprogramowania, o jego ujęciu w wartości początkowej środka trwałego (środki transportu, urządzenia, maszyny, w którym jest ono zainstalowane) lub o odrębnym ujęciu jako wartości niematerialnej i prawnej decyduje rodzaj licencji (prawa do użytkowania), a nie rodzaj oprogramowania. Licencja na system operacyjny, która jest przypisana do konkretnego urządzenia (np. być używana tylko na tym urządzeniu, nie jest ujmowana jako odrębny składnik aktywów, lecz wchodzi w skład obiektu środka trwałego zwiększając jego wartość początkową.

Ruchomości mogą być wyceniane między innymi do celów:

• na potrzeby postępowań sądowych,
• na potrzeby egzekucji na zlecenie,
• na potrzeby postępowań upadłościowych,
• na potrzeby postępowań restrukturyzacyjnych,
• w celu zabezpieczenia wierzytelności,
• na potrzeby ubezpieczenia,
• na potrzeby sprawozdawczości finansowej,
• na potrzeby sprzedaży lub podziału majątku

W zależności od celu oszacowania ruchomości zleceniodawcami wycen mogą być:

• Sądy
• Komornicy sądowi
• Doradcy restrukturyzacyjni (Syndycy),
• Banki,
• Fundusze inwestyycjne,
• Firmy ubezpieczeniowe,
• Biura księgowe,
• Przedsiębiorstwa.

W zależności od celu wyceny można wyróżnić wartości:

Wartość rynkowa – szacowana kwota, jaką w dniu wyceny można uzyskać za składnik mienia, zakładając, że strony mają stanowczy zamiar zawarcia umowy, są od siebie niezależne, działają z rozeznaniem i postępują rozważnie, nie znajdują się w sytuacji przymusowej oraz upłynął odpowiedni okres eksponowania środka technicznego na rynku.

Wartość użytkowa – może być stosowana jeśli aktywa mają zostać wycenione jako część funkcjonującego przedsiębiorstwa. Oszacowana wartość aktywów dla funkcjonującego przedsiębiorstwa może być znacząco różna od wartości rynkowej aktywów. Wycena nie określa wartości rynkowej, co powinno zostać wskazane w wycenie, a cel wyceny powinien zostać wskazany przez rzeczoznawcę.

Wartość likwidacyjna – inaczej wartość dla wymuszonej sprzedaży, to kwota jaką można otrzymać z tytułu sprzedaży składnika mienia w krótkim czasie, kiedy nie spełnia wymogu opisanego w wartości rynkowej, odpowiedniego okresu eksponowania środka technicznego na rynku.

Wartość ubezpieczeniowa – wartość określająca zamortyzowany koszt odtworzenia nowego przedmiotu, zgodnie z definicją zawartą w polisie ubezpieczeniowej.

Wartość odtworzeniowa – wartość określająca koszt zastąpienia, naprawy lub odbudowania składnika mienia i przywrócenia go do stanu takim jakim był nowy, lecz nie lepszego czy też powiększonego.

Wartość odzysku – inaczej wartość złomu lub skupu, wartość wynikająca z wartości materiału, z którego wytworzony jest środek trwały. Wartość może być podana jako wartość brutto lub wartość netto uwzględniająca koszty sprzedaży.

W celu określenia wartości środka technicznego niezbędne jest ustalenie przedmiotu wyceny oraz ustalenie stopnia zużycia technicznego.

Identyfikacja środka technicznego wymaga ustalenia co najmniej danych takich jak:

• Nazwa środka technicznego,
• Marka, model, typ,
• Wytwórca,
• Rok produkcji,
• Numer fabryczny (nr inwentarzowy).

Wiek środka trwałego to rzeczywista liczba lat, jaka upłynęła od daty (roku) wytworzenia środka technicznego. Należy rozróżnić datę produkcji i datę przyjęcia do eksploatacji, czy wpisania do ewidencji środków trwałych.

W miarę eksploatacji obiektów mechanicznych następuje wyczerpywanie ich potencjału eksploatacyjnego w wyniku:

• zużycia technicznego,
• zużycia funkcjonalnego,
• zużycia zewnętrznego,

Wymienione rodzaje zużycia stanowią wartość zużycia łącznego jako suma poszczególnych ich rodzajów wyznaczona łącznie lub poprzez dodawanie elementów składowych.

Zużycie techniczne (mechaniczne)

Przez zużycie techniczne rozumie się trwałe, niepożądane zmiany zachodzące w czasie eksploatacji, w wyniku czego okres zdolności do spełnienia przez maszynę określonych funkcji użytkowych stopniowo się wyczerpuje. Następstwem zachodzących procesów są zmiany właściwości lub kształtu materiału elementów maszyn, związane głównie z istnieniem tarcia, nacisków oraz zachodzeniem reakcji chemicznych w materiale.

Zużycie funkcjonalne (moralne)

Przez zużycie funkcjonalne rozumie się trwałe, niepożądane zmiany rozwiązań funkcjonalno-użytkowych maszyn, odniesione do aktualnie obowiązujących standardów wynikających z postępu technicznego i technologicznego.

Zużycie zewnętrzne (ekonomiczne)

Zużycie zewnętrzne traktowane jest jako utrata wartości maszyn w wyniku oddziaływania na nią czynników zewnętrznych, pochodzących z otoczenia układu eksploatacji. Otoczenie to tworzą uwarunkowania ekonomiczne, prawne, społeczne i ekologiczne. Zużycie środowiskowe może być odwracalne lub nieodwracalne. 

Zużycie odwracalne – dotyczy tych elementów lub maszyn, dla których istnieje możliwość poprzez naprawę lub modernizację przywrócenia nominalnych parametrów użytkowych lub dostosowanie rozwiązań funkcjonalnych do aktualnego poziomu technicznego.

Zużycie nieodwracalne – dotyczy tych elementów lub maszyn, w których dotychczasowy proces zmiany właściwości funkcjonalno-użytkowych czyni nieopłacalnym lub niemożliwym przedsięwzięcia naprawczo-modernizacyjne.

Podstawową informacją o stanie technicznym jest stopień zużycia technicznego. Jest to relatywna miara przydatności środka technicznego do dalszego funkcjonowania z uwzględnieniem kompletności i sprawności jego zespołów. Ta przybliżona ocena jakości środka technicznego jest oparta na zużyciu w wyniku eksploatacji lub jej braku i w rezultacie normalnego użytkowania lub awarii.

Wyceny pojedynczych maszyn i urządzeń

Wyceny ruchomości mogą być szacowane przy zastosowaniu:

• Podejścia kosztowego (metodą odtworzeniową, metodą likwidacyjną),
• Podejścia porównawczego (metodą porównywania parami, metodą analizy statystycznej, metodą średniej skorygowanej),
• Podejścia dochodowego (metodą inwestycyjną, metodą zysków),
• Podejścia mieszanego.

Wyceny masowe

W przypadku wycen masowych, kiedy oszacowaniu podlega liczba kilkudziesięciu, kilkuset, kilku tysięcy lub więcej pozycji ruchomości, wyceny najczęściej sporządza się w sposób uproszczony na podstawie ewidencji środków trwałych.

Ewidencja środków trwałych, to spis środków trwałych, do prowadzenia którego są obowiązane osoby prawne i fizyczne prowadzące działalność gospodarczą, niezależnie od formy prawnej i organizacyjnej podmiotu gospodarczego. Ewidencja środków trwałych służy do celów administracyjnych, księgowych, podatkowych i statystycznych. W spisie prowadzonym w ewidencji poszczególne środki trwałe powinny posiadać numer inwentarzowy oraz symbol obowiązującej klasyfikacji środków trwałych.

Załączniki nr 1, 4 i 6 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości określają minimalny zakres informacji na temat środków trwałych prezentowanych i ujawnianych w sprawozdaniu finansowym. 

W rachunku zysków i strat w pozycji „Zysk/strata z tytułu rozchodu niefinansowych aktywów trwałych” wykazuje się różnicę między przychodami z rozchodu środków trwałych, w tym w budowie, a ich wartością księgową netto powiększoną o koszty związane z rozchodem. We wprowadzeniu do sprawozdania finansowego ujawnia się przyjęte zasady (politykę) rachunkowości stosowane przez jednostkę w odniesieniu do środków trwałych, w tym zasady ich amortyzacji.

Zalecane jest ujawnianie dodatkowych informacji o środkach trwałych, które mogą być przydatne użytkownikom sprawozdań finansowych, takie jak np.:

• wartość rynkowa / wartość godziwa środków trwałych, jeśli w sposób istotny różni się ona od wykazanej w bilansie wartości księgowej netto,
• wartość początkowa, w pełni zamortyzowanych środków trwałych będących nadal w używaniu, w tym budynków i budowli oraz środków trwałych niskocennych, od których dokonano jednorazowego odpisu amortyzacyjnego,
• wartość księgowa netto czasowo nieużywanych środków trwałych,
• wskazanie przyczyn wpływających na zmiany stóp i stawek amortyzacji,
• wskazanie czynników wpływających na trwałą utratę wartości środków trwałych, czy też czynników powodujących przerwanie lub zaprzestanie budowy nowych środków trwałych.